Antalya’da deniz çöpü krizi: Plan var eylem yok!

Yusuf Yavuz Turizmin başkenti Antalya’da yaşanan deniz kirliliği görüntüleri sezon ortasında yeniden gündemde. Kemer ilçesi sahillerinde, özellikle bölgeyi tercih eden Rus turistler tarafından sosyal medyada paylaşılan görüntülerde plastik ağırlıklı deniz çöplerini yansıtıyor. Beş yıldızlı otellerin sahillerini de kapsayan kirlilik, dünyaca ünlü Phaselis antik kentinin kıyılarına da ulaşmış durumda. Antalya’nın deniz çöpleri ile ilgili beş yıllık bir eylem planı var. Ancak ortaya çıkan manzaralar, 2025-2030 dönemini kapsayan eylem planının ne kadar uygulandığı sorusunu gündeme getirdi. Deniz çöpleri konusunda Valilik bünyesinde oluşturulan komisyonun iki üyesi tutuklanarak görevden uzaklaştırılmıştı. Deniz çöpleri tüm dünyada büyük bir sorun. Plastik kullanımının yaygınlaşması, kıyı kentlerindeki yoğun nüfus ve turizm hareketlerine karasal kaynaklı pekçok başka kirlilik eklenince denizler çöplüğe dönüyor. Karasal alanda ‘çöp’ olarak anılan ne varsa artık denizde bundan payına düşeni alıyor. Bu sorunun önüne geçmek için küresel ölçekte yürütülen çabalara ulusal mevzuatlar da ekleniyor.  2019’DA GENELGE, 2024’DE EYLEM PLANI Türkiye’de 2019 yılında bir genelge yayımlanarak deniz çöpleri ile ilgili il bazında eylem planları hazırlanması için harekete geçildi. Bu genelge kapsamında 2024 yılında Antalya’da da bir eylem planı hazırlandı.  Antalya Valiliği (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü) bünyesinde, Antalya Vali Yardımcısı Aydın Abak’ın koordinesinde yürütülen çalışma kapsamında deniz çöpleri ile ilgili bir komisyon oluşturuldu. Bu komisyonda, 642 km kıyı şeridine sahip olan Antalya’nın belediye başkanları ile ilgili kamu kurumlarının temsilcileri yer aldı. Komisyon, toplam 23 üyeden oluşuyor.    KOMİSYONUN İKİ ÜYESİ TUTUKLU Geçtiğimiz yıl görevden uzaklaştırılan ve halen tutuklu bulunan Antalya Büyükşehir Belediye Başkanı Muhittin Böcek, deniz çöpleri ile ilgili komisyonun üyesi olarak büyükşehir belediyesini temsil ediyor. Aynı şekilde görevden uzaklaştırılan ve tutuklu bulunan Manavgat Niyazi Nefi Kara da deniz çöpleri komisyonunda Manavgat’ı temsil ediyor.  Sadece bu iki komisyon üyesinin mevcut hukuki durumları ve komisyondaki görev ve sorumluluklarına bakıldığında, Antalya kıyıları ile ilgili kaygılar daha da derinleşiyor.  DENİZE KIYISI OLAN İLÇELERİN BAŞKANLARI KOMİSYONDA Antalya Vali Yardımcısı Aydın Abak’ın başkanlık ettiği komisyonun üyeleri arasında, ilgili kamu kurumlarının sorumlu yöneticileri ile Gazipaşa, Alanya, Manavgat, Serik, Aksu, Muratpaşa, Konyaaltı, Kemer, Kumluca, Finike, Demre ve Kaş’ın belediye başkanları da yer alıyor.  Komisyonda belediye başkanı düzeyinde temsil edilen ilçelerden biri olan Kaş’ta karasal kaynaklı deniz çöplerinin uzunca bir süredir yabancı kökenli ilçe sakinlerinin de yer aldığı gönüllüler tarafından toplandığı biliniyor.  ÖNCE STK’LAR BAŞLADI Deniz çöplerini önlemeye yönelik ülke genelindeki çalışmaların geçmişi çok eski değil. Giderek artan bu sorunun önüne geçmek ve kurumlar arasında işbirliği yapmak için 2019 yılında bir genelge yayımlandı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın 2019/9 sayılı genelgesi, deniz çöpleri ile ilgili eylem planlarının hazırlanması hakkında yapılacak iş ve işlemleri içeriyordu. Bu kapsamda sivil toplum kuruluşları bir süredir çalışmalar yürütüyordu. Küresel çevre fonları tarafından da desteklenen bu çalışmalar yeterli değildi. Kamu kurumlarının ve vatandaşların da bu konuda sorumluluk alması önemliydi. Yayımlanan genelgenin ardından kıyı kentlerinde eylem planları hazırlanmaya başlandı. ANTALYA’NIN 2025-2030 EYLEM PLANI Antalya Deniz Çöpleri Eylem Planı ise 2024 yılında hazırlandı. 1 Ocak 2025’te yürürlüğe giren 81 sayfalık eylem planı, 2025-2030 dönemini kapsıyor. Deniz çöplerinin öncelikle kaynağında, karasal alanda önüne geçmeyi hedefleyen plan, denize ulaşmış olan çöplerin de toplanarak temizlenmesini öngörüyor. Konuyla ilgili kamuoyunda farkındalık yaratmayı da amaçlayan eylem planı kapsamında afişler, broşürler ve benzeri içerikler hazırlanması da öngörülüyor. Eylem planı, turizm, balıkçılık ve karasal faaliyetlerden kaynaklı olarak oluşan çöplerin deniz suyu ve kıyı şeridinden temizlenmesi faaliyetlerini de içeriyor.  PLANDA RİSK HARİTALARI DA YER ALDI Eylem planında, Antalya kıyılarındaki kirlilik kaynakları ile alınması gereken önlemler ve bu konuda yapılan çalışmalar aktarılıyor. Denizlerdeki rüzgârın hakim yönleri, deniz çöplerinin sürüklenme ve yoğunlaşma alanları uyudu görüntüleri üzerinden haritalanıyor. Karasal kaynaklı çöplerin denize ulaşmasını engellemek için kıyı ve kara alanlarında yapılan çalışmalardan örnekler veriliyor. Plaj ve falezlerde yapılan temizlikler bu örnekler arasında yer alıyor.  SEZON ORTASINDA DENİZ ÇÖPÜ KRİZİ  Ancak sezon ortasına gelindiğinde Antalya’nın doğu ve batı kıyılarında gelen kirlilik görüntüleri dikkat çekiyor. Eylem planında riskli alanlar olarak görülen bölgelerde Alanya, Manavgat ve Kemer gibi turizim bölgelerinde deniz kirliliği gündemden düşmüyor. Özellikle bir haftadır Kemer’den gelen görüntüler, deniz çöplerinin kıyı alanlarında yoğunlaştığını gösteriyor. Tekirova, Göynük ve Kemer ilçe merkezindeki sahillerde deniz yüzeyinde ve kıyıda görülen deniz çöpleri çöpleri, 5 yıldızlı otellerin yüzme alanlarını da tehdit ediyor. Özellikle tatil için bölgeyi tercih eden Rus turistler denize girmeyi engelleyecek şekilde kıyıda yoğunlaşan çöpleri görüntüleyerek sosyal medya hesaplarında paylaşıyor.  AĞIR KOKUDAN DENİZE GİRİLEMİYOR Görüntülerde Yoğun plastik parçacıklarının olması dikkat çekiyor. Tatilcilerin yaptığı yorumlarda ise özellikle öğle saatlerinden itibaren ağır koku ve çöpler yüzünden denize girmenin mümkün olmadığı belirtiliyor. Son yıllarda denizlerdeki mikro plastik konusunda birçok çalışmanın yapıldığı gözlenirken, Antalya’da yürütülen deniz dibi temizliklerinde traktör ve kamyon lastiğinden naylon terliklere kadar makro plastik örneklerinin çıkarılması, katı atık yönetimi konusunda sorunlar olduğunu işaret ediyor.  DENİZ ÇÖPLERİ PHASELİS KIYISINA ULAŞTI Turizmin başkenti olarak anılan Antalya’nın sezon ortasında yaşadığı deniz çöpleri sorunu, yüzeyde görülen plastiklerle sınırlı değil. Alanya’dan Kaş’a arıtma sistemlerinin yetersizliği, kapasitenin arttığı yaz aylarında denizi tehdit eden kirlilik kaynakları arasında. Antalya’nın marka değerleri arasında yer alan dünyaca ünlü Phaselis antik kentinin sahilinde denize girenlerin kaydettiği kirlilik ve deniz çöpleri görüntüleri ise, sorunun kültürel peyzaj için de tehdit oluşturmaya başladığını gösteriyor. Antalya kent merkezinde ise falezlerin olduğu bölgede belli aralıklarla deniz çöpleri görünüyor. Vatandaşların kıyıdan gözlemlediği deniz çöpleri, plastik atıklardan poşetlere uzanan çeşitlilikte. Falezler boyunca gözlenen karasal kirliliğin rüzgârla ya da yağışlarla denize taşıdığını belirten vatandaşlar, bu alanlarda önleyici tedbirler alınarak düzenli temizlik yapılması gerektiğini dile getiriyor.  ANTALYA COP31’E HAZIRLANIYOR Antalya, Kasım 2026’da Küresel İklim Zirvesi COP31’e ev sahipliği yapmaya hazırlanıyor. Turizm sezonunun sona erdiği dönemde, kent iklim zirvesi için dünyanın çeşitli ülkelerinden gelen yaklaşık 120 bin ziyaretçiyi ağırlayancak. Antalya, iyi bir ev sahipliği göstermek istiyor. Bu kapsamdaki hazırlıklar sürüyor.  VALİLİĞİN SLOGANI: “ANTALYA’DA DENİZ HEP TEMİZ” Antalya Valiliği’nin himayesinde başlatılan Mavi Akdeniz İnisiyatifi projesi de bu çalışmalardan biri. Bu projeyle Antalya kıyılarının ve denizin temizliği yansıtılmak isteniyor. Bu kapsamda bir süredir çeşitli etkinlikler yapılıyor. Projenin sloganı ise “Antalya’da Deniz Hep Temiz” olarak seçilmiş.  BİR YANDA SLOGAN, DİĞER YANDA ÇÖPLER Bu slogan, oldukça iddialı olmasının yanında, bir kamu kurumunun logosu altında kamuoyuna duyurulduğunda, güven duygusu da yaratıyor. Ancak sloganın gölgesinde yapılan etkinliklerin kamuoyuna duyurulduğu günlerde, tüm dünyadan misafirleri ağırlayan kıyılardan deniz çöplerinin gündeme gelmesi büyük bir çelişki yaratırken kamuya olan güven duygusunu da zedeliyor.  YAMAÇ PARAŞÜTÜ İLE AFİŞ AÇILDI COP31 öncesinde çeşitli etkinlik ve projelerle kamuoyunda görünür kılınan Mavi Akdeniz  Projesi kapsamında geçtiğimiz ay yapılan etkinliklerden biri de Kemer’deki Tahtalı Dağından havalanan yamaç paraşütü pilotlarının, “Antalya’da Deniz Hep Temiz” afişi açarak, ilçe semalarında tur atmalarıydı. Kemer Kaymakamlığı’nın 5 Haziran Dünya Çevre Günü kapsamında organize ettiği bu etkinlikten bir ay sonra, Kemer kıyılarında görülen yoğun deniz çöpleri ve ortaya çıkan ağır koku, sloganın aksine Antalya’da denizin hep temiz olmadığını acı şekilde gösteriyor.  ATIK AĞLAR DA 12 YILDIR GÜNDEMDE Mavi Akdeniz projesi kapsamında denizde temizliği ile ilgili birçok başlık kamuoyuna duyuruldu. Denizlere bırakılmış balıkçı ağlarının toplanması da bunlar arasında. Aslında bu konuda küresel bir sorun kapsamında ele alınmış ve 2014 yılında Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından proje hazırlanarak, denizlerde ve iç sularda çalışmalara başlanmıştı. ‘Denizlerin Terkedilmiş Av Araçlarından Temizlenmesi Projesi’ başlığını taşıyan bu proje, yaklaşık 12 yıldır gündemde.  ÇEVRE KANUNU DENİZ VE SULARI KORUMAK İÇİN VAR Ülkemizde yürürlükte olan 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 9. Maddesi, deniz, yeraltı ve yerüstü suları ile su ürünleri üretim alanlarının her türlü kirliliğe karşı korunmasını düzenliyor. Benzer şekilde gemi kaynaklı kirliliklerden, karasal kirliliğe kadar birçok uluslararası ve ulusal mevzuat yürürlükte. Deniz çöpleri ile ilgili hazırlanan beş yıllık eylem planı hala geçerliliğini koruyor. Plan kapsamında oluşturulan komisyon üyelerinden ikisi tutuklanarak görevden uzaklaştırıldı. Komisyonun bu iki önemli üyesinin yerine başka bir yetkili getirildi mi belli değil. Mevcutdaki proje raporunda halen bu iki komisyon üyesinin adı yer alıyor.  KALICI VE KAPSAYICI ÇÖZÜM ŞART  Antalya kıyıları deniz çöpleri ile gündeme gelirken, ortaya çıkan manzaralar su kalitesi parametreleri açısından olduğu kadar kıyı turizmi için de büyük bir tehdit oluşturuyor. Yıllardır hazırlanan eylem planları, yasal mevzuatlar ve projeler kapsamında yeterli önlemlerin alınmadığını düşündüren bu görüntüler, kalıcı ve kapsayıcı çözümler üretilmeden sona erecek gibi de görünmüyor. Antalya Valiliği ise COP31 çerçevesi içerisinde bir halkla ilişkiler projesi ortaya koyarak, önemli ama gecikmiş adımlar atma gayreti içinde. Ancak sloganlara ve görüntüyü kurtarmaya yönelik bu tür çabaların kalıcı çözüm üretmek için yeterli olmadığı da ortada.  SOSYAL MEDYA TUZAĞINI AŞABİLMEK Son yıllarda yerel yönetimler başta olmak üzere ilgili kamu kurumlarının da sosyal medya odaklı bir hizmet anlayışı ortaya çıktı. Kısa süreli ilgi toplamaya yönelik olan bu tür çabalar görünenin üstünü örtmeye yetmediği gibi, görünmeyeni engellemek için de yetersiz kalıyor. Antalya, Türkiye’nin en önemli turizm kenti. Tercih edilen turizm modeli ise kıyı ve denize bağımlı. Yerel ve merkezi idarelerin yöneticileri arasında zaman zaman tartışmalara konu olan arıtma sistemleri ve atıksu deşarjı sorun kaynakları halen tümüyle çözülmüş değil.  DENİZİN HEP TEMİZ OLMASI İÇİN Kemer sahillerinden gelen görüntüler, denizlerin slogan ve sosyal medya paylaşımlarıyla değil, kalıcı çözümlerle korunabileceğini gösteriyor. Tedbirler yalnızca COP31 ile sınırlandırılamaz. Yıllardır yeterince uygulanmayan eylem planları ve ilgili mevzuatın gerekliliklerini harfiyen yerine getirilmeli. Tüm bunlar sağlıklı biçimde uygulandığında zaten ayrıca bir slogana ihtiyaç kalmayacak, Antalya’da deniz gerçekten temiz kalacak.  *** *Son günlerde Kemer sahillerinde turistler tarafından kaydedilerek sosyal medyada paylaşılan deniz çöpleri ile ilgili bazı videolardan örnekler:   https://www.instagram.com/reel/Dahqn-Qu0sn/?igsh=dW44MnpqcHR1cWNo   https://www.instagram.com/reel/DaXdu5QMAh6/?igsh=MTR5eTVyOWdvdGhjeQ==   https://www.instagram.com/reel/DaVFWuDxD68/?igsh=MmZmN3BzNHA3em13   https://www.instagram.com/reel/DZg4wSqMeL6/?igsh=MXVkdGFqdDJjY3U4bw==   https://www.facebook.com/share/r/17sGG3ipmD/?mibextid=wwXIfr --