Bireysel Güç Donanımından Sosyal Devlete: Bourdieu ile Toplumsal Dengeyi Okumak

Toplumsal eşitsizlikleri yalnızca gelir ve servet dağılımındaki farklarla açıklamak, meselenin köklerini gözden kaçırmamıza neden olur. Pierre Bourdieu’nün kavramsallaştırdığı ekonomik, sosyal, kültürel ve fiziksel sermaye türleri; bireylerin yaşam yarışına hangi imkânlarla başladığını ve bu imkânların nesiller boyu nasıl aktarıldığını açıkça ortaya koymaktadır.    BİR ÜLKEDE BİREYLER ARASI KİŞİSEL  GÜÇ DONANIMI  FARKLARININ ÜRETTİĞİ SOSYO- EKONOMİK... EŞİTSİZLIKLER VE DENGESİZLIKLER  ÜZERİNE KISA ANIMSATMALAR. Eğer belleğim beni yanıltmıyorsa, 1990 lı yılların ilk yarısından önceki bir tarihti.. İzmir'de bir sosyoloji kongresi vardı. Bu kongrede değerli  sosyal antropoloji hocamız, rahmetli  Prof. Dr. BOZKURT GÜVENÇ (1926-2018) Hoca ile, Fransa'da iken benim de hocam olan  Fransız sosyolog Pierre Bourdieu üzerine bir sohbetimiz olmuştu. Bu sohbette,  Güvenç Hoca' dan aklımda kalan en önemli cümle şuydu. " Ah Halil hocam ah, eğer ben Bourdieu'yü daha genç yaşlarda tanısaydım bambaşka bir ' Bozkurt Güvenç olurdum' demiş ve Bourdieu'nün çok önemli bir sosyal bilimci olduğunu dile getirmişti.  İkisinin de ruhları şad ve mekânları cennet olsun. Gelelim konumuza. Ünlü Fransız sosyoloğu Pierre Bourdieu( 1930- 2002) ye göre toplumsal eşitsizlikleri açıklamak için sadece ekonomik-parasal göstergeler yeterli değildir. Esas olarak, toplumsal eşitsizlikler doğuran bireysel birikim ve donanım farklarına da bakmak gerekir.  Bordieu'ya göre toplumdaki her birey, çeşitli nedenlerle, farklı miktarlardaki sermayelere( capitals) sahiptir.  Bireyin sahip olduğu bu farklı sermaye türlerinin ortaklaşa birlikte etkisi o kişinin refahını, saygınlık derecesini, gücünü, davranış biçimlerini, eğitimini, ilişkilerinin düzeyini ve yaşama fırsatları ve şanslarını ortaya koyar. Bireysel donanım olarak her kişi, ekonomik, sosyal, kültürel ve fiziksel dört çeşit sermayeye sahiptir. Fakat bu sermaye türlerinin her birisi herkes için eşit değildir. Çeşitli nedenlerle farklılıklar gösterir. 1- Ekonomik Sermaye ( Capital Economique). O'na göre ekonomik sermaye sadece para değildir. Para ve servet unsurları dahil, insanın sahip olduğu, toplumda kendisine avantaj ve şans sağlayan her şeydir. Ekonomik sermaye en kolay anlaşılır bireysel sermaye türüdür. Para, mal, mülk, üretim araçları ve gelir, mevki, makam, meslek  her şey bu gruba girer. Ancak çeşitli nedenlerle, bazılarının ekonomik sermayeleri çok güçlü, bazılarının ise çok zayıf olabilir. 2- Sosyal Sermaye ( Capital Sociale) Sosyal Sermaye, bireyin karakteri, kişilik yapısı ve genelde sahip olduğu insan insana ilişki ağıdır. Tanıdıklar, arkadaşlar, meslektaşlar, onlarla kurabildiği ilişkiler, üyesi olduğu örgütler, meslek odaları...geniş bir sosyal ağ şebekesi, insanın sahip olduğu sosyal güç kaynaklarının tümünü oluşturur. Ne yazık ki, çeşitli nedenlerle, insanlar sahip oldukları sosyal sermaye ya da sosyal güç ağı bakımından da eşit değildir. Bazı durumlarda, kimleri tanıdığınız, kimlerle dost olduğunuz;  neleri bildiğiniz ve liyakatınızdan daha önemli olabilir. Aynı şeyler iş, meslek ve siyaset dünyası için de geçerlidir. 3- Kültür Sermayesi ( Capital Culturel) Bourdieu'nün en önemli kavramlarından biri de kültür sermayesidir. Bireyin almış olduğu eğitimin düzeyi, dünyayı anlama ve değerlendirme biçimi, dil yeteneği, kitap okuma alışkanlıkları, kütüphanesi  kültür ve sanatla ilişkileri, estetik anlayışı, zevkleri, konuşma biçimi, müzikle olan uğraşıları, eser  koleksiyonu  yapması ...o kişinin kültür sermayesini oluşturur. Ne yazık ki, kültür sermayesi bakımından,  varsıl ailelerin çocukları yoksul aile çocuklarına göre daha fazla şansa ve olanaklara sahiptir. Örneğin çocukluğundan itibaren klasik müzik dinleyen, tiyatroya, sinemaya giden, başta anadili olmak üzere bir ya da birkaç dili iyi konuşan kişinin kültür sermayesi de yüksek olacaktır. 4- Fiziksel Sermaye( Capital fizique). Bourdieu, son yazılarında fiziksel sermaye ya da bedensel yapı üzerinde fazla derinleşmemiştir. Fakat bu konuyu canlı olarak bizzat kendi dersinden dinlemiştim. Fiziksel sermaye insanın doğal ve genetik olarak doğuştan gelen artılarıdır. Anatomik beden yapısı ile ilgilidir. Örneğin, güzellik, yakışıklılık, sağlık, atletik yapı, gençlik, fiziksel çekicilik, uzun boyluluk, güçlü bir fiziksel  yapı, konusuna göre kişiye doğal avantajlar yaratabilir. Futbol, basketbol, voleybol, güreş, atletizm, mankenlik...gibi konularda belli fiziksel özelliği olan kişiler çeşitli fiziksel sermaye sahibi olarak kabul edilebilir. Bazı kişiler ise doğuştan gelen bazı olumsuzluklar nedeniyle fiziksel sermaye bakımından dezavantajlı olabilir. Örneğin gözleri görmeyen birini... futbolcu ya da basketbolcu yapamazsınız. SERMAYE TÜRLERİ ARASİNDAKİ BAĞLANTILAR VE İLİŞKİLER. Pierre Bordieu'ye göre bireyin sahip olduğu bu dört sermaye türü birbirleri ile bağlantılıdır.   Bunlar birbirlerini etkiler ve dönüştürür. * Ekonomik sermaye kültür sermayesi ilişkisi: Ekonomik sermayesi güçlü olan aile çocuğunu iyi okullarda okutur. Sanat eğitimi aldırır. Yabancı Dil ya da diller öğrenmesini sağlar...Böylece daha güçlü bir ekonomik sermaye daha güçlü bir kültür sermayesi üretmiş olur.  Halbuki yoksul aile çocukları için böyle bir olanak ve şans çok zor doğar. *Sosyal Sermaye ve ekonomik sermaye ilişkisi: Örneğin güçlü bir sosyal sermayesi, yani saygın, geniş ve etkili bir çevresi olan  ailelerin çocukları daha kolay iş bulurlar. Daha yüksek ücretli işlerde çalışma olanağına kavuşabilirler...Sonuçta onların da gelirleri artmış, ekonomik sermayeleri güçlenmiş olur. Yoksul ve sosyal çevresi zayıf ailelerin çocuklarının iş bulma, hele yüksek gelirli ve prestijli bir mevki kapma şansları çok zayıftır. *Kültür sermayesi sosyal sermaye ilişkisi: Derin, geniş kültürlü saygın bir akademisyen geniş bir sosyal çevre edinir. Seçkin derneklerin ve grupların üyesi olur. Sonuç olarak sahip olduğu kültür sermayesi ile sosyal sermayesini artırabilir. Böylece sosyal sermayesini büyütür. Çocuklarına ve aile çevresine daha kolay yardım edebilir. Dar gelirli, düşük eğitimli ailelerin çocuklarının ise fazla bir şansları olmaz. İŞİN CAN ALICİ NOKTASI NEDİR? Toplumlardaki eşitsizlikler, sadece zengin- fakir ayrımı ile açıklanamaz. Avantajlı bir aileden doğanlar, seçkin  bir sosyal çevrede büyüyenler ve zengin  bir kültür sermayesinden beslenenler yaşam yarışına bir adım önde başlamış olurlar. Geniş ve yoksul halk çocukları için  başta eğitim konusu  olmak üzere, "FIRSAT EŞİTLİĞİ" yaratmak devletin aslî görevi olmalıdır. Örneğin, bir köy çocuğu çok zeki, çok çalışkan olabilir. Ancak yabancı dili yoksa, ekonomik, sosyal ve kültürel sermayesi zayıfsa, güçlü bir sosyal ilişkiler ağı kuramıyorsa, kentte okuyan ve her konuda güçlü bir sermaye ağına sahip bir çocukla yarışamayacaktır. TÜRKİYE İÇİN ALINACAK DERSLER NELER OLABİLİR? Pierre Bordieu'nün bu dört tür sermayesinden alınacak temel dersler neler olabilir? Bir toplumdaki eşitsizlikler sadece gelir ve servet eşitsizliğinden ibaret değildir. Ekonomik eşitsizlikler bir sonuçtur. _Acaba ülkedeki mevcut eğitim sistemi fırsat eşitliği mi yaratıyor, yoksa bu eşitsizlikleri koruyor, hatta daha da güçlendiriyor mu? _ Acaba ülkedeki, ırk, dil, din, mezhep, sosyal cinsiyet, mekân... eşitsizlikleri var mı?  Varsa nelere neden oluyor? Düzeltilemez mi? _ Çevre ve sosyal çevre eşitsizlikleri nelere neden oluyor? Ne Tür fırsat eşitsizlikleri yaratıyor? _ Yaşam tarzı ve dünya görüşü eşitsizlikleri nelere neden olabiliyor? _.............. Toplumlar yalnızca ekonomi, hukuk ve siyasetle yönetilmez. Kültür, eğitim, dil, alışkanlıklar ve bazı görünmez güç ilişkileri kullanılarak yönetilir. Çoğu insan bu karmaşık ve görünmez  güç ilişkilerinin farkına bile varmadan yaşamını devam ettirir. Şu nokta çok önemlidir. Birey güçlü olmadan aile, aile güçlü olmadan da toplum güçlü olmaz. Güçlü devlet de güçlü topluma sahip devlettir. Devletin gücü de topluma sunduğu adil ve objektif adalet düzenine bağlıdır. Eğitimde, sağlıkta, ekonomide...ve kültürde fırsat eşitliklerini artıran geniş ve yaygın SOSYAL DEVLETE VE KAMUCU POLİTİKALARA ihtiyaç büyüktür. Yol almak için doğru ve etkin politika ve uygulamalara acilen gerek vardır.