Fyodor Dostoyevski denince aklımıza genellikle “Suç ve Ceza”’nın kasvetli Petersburg sokakları, Raskolnikov’un vicdan azapları ya da “Karamazov Kardeşler”’in o ağır, felsefi ve teolojik hesaplaşmaları gelir. Ancak yazarın dehasını tam anlamıyla kavramak ve onun çıplak, filtresiz zihniyle baş başa kalmak istiyorsanız, bakmanız gereken yer kurgusal romanları değil; yaşamının son döneminde kaleme aldığı devasa ve sıra dışı eseri “Bir Yazarın Günlüğü”dür (Yapı Kredi Yayınları Kâzım Taşkent Klasikleri Dizisi 6. Baskı Ocak 2021 Çeviri Kayhan Yükselir). Bu eser, alışılagelmiş bir günlük değildir. Dostoyevski burada sadece kişisel anılarını değil; Rusya’nın ruhunu, dönemin siyasi çalkantılarını, edebi eleştirileri ve hatta araya serpiştirilmiş muazzam öyküleri bir araya getirir. Eserin Doğuşu: Tek Kişilik Bir Dergi Dostoyevski bu projeye aslında 1873 yılında, editörlüğünü yaptığı Grajanin (Vatandaş) adlı dergide bir köşe olarak başladı. Ancak 1876-1877 yıllarında ve son olarak öldüğü yıl olan 1881’de, bu işi tamamen bağımsız, tek başına çıkardığı aylık bir dergi-kitap formatına dönüştürdü. Yazarı, matbaacısı, editörü ve dağıtımcısı tamamen kendisiydi. Amacı, Rus okuyucusuyla arasında hiçbir sansür mekanizması, yayınevi politikası ya da eleştirmen filtresi olmadan doğrudan bir köprü kurmaktır. Bu yönüyle Bir Yazarın Günlüğü, modern zamanların blog yazarlığına ya da bağımsız bülten yayıncılığına inanılmaz derecede benzeyen, döneminin çok ötesinde bir medya hamlesidir. İçerikteki Kaotik Çeşitlilik ve Temalar Günlüğü okurken kendinizi Dostoyevski’nin çalışma odasında, onun kesik kesik ve heyecanlı konuşmalarını dinliyormuş gibi hissedersiniz. Konular arasında radikal geçişler vardır: Güncel Siyaset ve Pan-Slavizm: Kitabın belki de günümüz okuru için en mesafeli ama Dostoyevski için en hayati kısmı burasıdır. Yazar, Rusya’nın Batı taklitçiliğinden kurtulması gerektiğini savunur. Balkanlar’daki Slav halklarının Osmanlı’ya karşı mücadelesini (93 Harbi dönemi) ateşli bir milliyetçilik ve Ortodoks Hristiyanlık vurgusuyla destekler. Burada karşımıza her zaman sempatik gelmeyen, fazlasıyla politik ve fanatik bir Dostoyevski çıkar. Adalet ve Toplum Psikolojisi: Dönemin Rus mahkemelerinde görülen sansasyonel davaları (özellikle çocuk istismarı, eşlerin birbirine şiddeti veya intihar vakaları) bir sosyolog gibi inceler. Suçlunun psikolojisini analiz ederken, romanlarındaki o derin insan sarrafı kimliğini konuşturur. Edebi Değerlendirmeler ve Puşkin Nutku: Tolstoy’un Anna Karenina’sını ilk okuduğundaki hayranlığını ve eleştirilerini burada paylaşır. Kitabın zirve noktalarından biri ise 1880 yılında Puşkin Anıtı’nın açılışında yaptığı ve dinleyicileri gözyaşlarına boğan ünlü Puşkin Konuşması’dır. Dostoyevski bu konuşmada, Rus ruhunun ‘’evrensel bir birleştirici’’ olduğunu iddia eder. Günlüğün İçindeki Gizli Cevherler: Öyküler Dostoyevski siyasi analizlerin ve gazete haberlerinin arasına öyle kurmaca öyküler yerleştirmiştir ki, bunlar tek başlarına bile dünya edebiyatının şaheserleri sayılır. Günlüğün monotonluğunu kıran bu öyküler, yazarın felsefesini ete kemiğe büründürür: Uysal Bir Kız (Krotkaya): Genç karısının intiharının ardından, kadının cesedi masanın üzerindeyken bir tefecinin yaşadığı iç hesaplaşmayı anlatır. Bilinç akışı tekniğinin erken ve muhteşem bir örneğidir. Gülünç Bir Adamın Düşü: Hayattan tamamen umudunu kesmiş ve intihar etmek üzere olan bir adamın, rüyasında insanlığın günahsız, cennetvari bir versiyonunu görmesini ve ardından o dünyayı nasıl ‘’kirlettiğini’’anlatır. Dostoyevski’nin insan doğasına dair en net manifestosudur. Mesih’in Çam Ağacı Altındaki Çocuğu: Noel gecesi Petersburg sokaklarında donarak ölen yoksul bir çocuğun, öldükten sonra gökyüzünde İsa’nın yanında bulduğu huzuru anlatan, yürek burkan bir öyküdür. İnsani Çelişkilerin Zirvesi Bu eseri gerçekten yüzdeyüz insani kılan şey, Dostoyevski’nin kendi çelişkilerini gizlememesidir. Romanlarında karakterleri arkasına saklanan yazar, burada çırılçıplak karşımızdadır. (Bu yazıyı yazarken Aziz Nesin’in “Mum Hala” kitabı da aklıma geldi. O da hiçbir şeyi gizlemeden yazmıştı) Bir yandan insanlığın evrensel kardeşliğinden, Hristiyan sevgisinden, çocukların masumiyetinden bahsederken; diğer yandan başka uluslara karşı katı bir önyargı, antisemitizm ve savaş çığırtkanlığı yapabilir. Okuyucu olarak onun bu karanlık ve aydınlık tarafları arasındaki gelgitlerine şahit oluruz. Bu durum canımızı sıksa da, onun yapay bir entelektüel değil, etten kemikten, hataları ve tutkularıyla var olan gerçek bir insan olduğunu hatırlatır. Bir Yazarın Günlüğü, Dostoyevski evreninin mutfağıdır. Suç ve Ceza’daki Raskolnikov’un, Ecinniler’deki Stavrogin’in ya da Budala’daki Prens Mişkin’in hangi toplumsal hamurdan, hangi gazete haberlerinden ve hangi kişisel sancılardan doğduğunu görmek istiyorsanız bu devasa eseri mutlaka okumalısınız. Ağır siyasi ve tarihsel kısımları yer yer sabrınızı zorlasa da, aralardaki insani feryatlar, edebi deha ve toplumsal kehanetler, bu kitabı sadece bir dönem belgesi değil, insan ruhunun zamansız bir haritası haline getiriyor.