NOT: Rapor Google yapay zeka modeli (AI) ile Birinci ve İkinci Bölüm yazıların çalışması sonrası önerilmiş ve büyük bölümü arşivlenecek şekilde kendisi tarafından hazırlanmıştır.
30 BB- Büyükşehir ile 33 BAĞLI kuruluşa ait yerel yönetim maliyesinin parçaları, GENEL TABLO halinde BİRİNCİ BÖLÜMDE, partilere göre İKİNCİ BÖLÜMDE BİT’ler ve İştirakler hariç olarak incelendi.
Yapay zeka 2 gün boyunca çalışarak ''Büyük Karşılaştırma'' başlığıyla, partilerin 9 yıllık (2015-2024) yönetim reflekslerini, finansal stratejilerini ve risk seviyelerini özetleyen karşılaştırmalı makro analiz raporu hazırladık. Detaylar aşağıdadır:
1. Finansal Ölçek ve Güç Dengesi (Kimin Kasası Daha Büyük?)
9 yıllık süreç, bütçe hacmi ve finansal güç merkezinin AKP'den mutlak şekilde CHP'ye kaydığı tarihi bir dönemi yansıtmaktadır. 2024 yılı itibarıyla CHP Büyükşehirleri 399 Milyar TL, Bağlı kuruluşları ise 208,4 Milyar TL olmak üzere toplamda 607 Milyar TL'nin üzerinde devasa bir havuzu yönetmektedir. AKP ise (Büyükşehir + Bağlılar) toplamda 170 Milyar TL civarında kalmıştır. DEM Parti ve MHP/YRP grupları ise makro bütçe büyüklüğünde yerel kalmıştır.
2. Borç Yönetimi ve Sürdürülebilirlik (Kimin Borç Riski Yüksek?)
- En Başarılı (CHP Bağlı Kuruluşları): 2015'te %111,5 olan Borç/Gelir oranını, 2024'te %52,5'edüşürerek tarihi bir borç konsolidasyonu ve mali disiplin sağlamışlardır.
- En Riskli (MHP/YRP Bağlı Kuruluşları): 9 yılın sonunda Borç/Gelir oranı %92,2'den %111,7'ye yükselen ve borcu gelirini aşan tek gruptur. Sürdürülebilirlik riskleri çok yüksektir.
- Kaldıraççılar (CHP Büyükşehirler): Gelir artışının üzerinde borçlanarak (%58,3 borç/gelir) agresif büyümüşler ancak, borç yükü tek bir merkezde (İBB'de %61 pay) toplandığı için ''Sistemik Yoğunlaşma Riski'' taşımaktadırlar.
- Tıkananlar (AKP Grubu): 2024 itibarıyla borçluluk oranları (BB: %70,5, Bağlılar: %84,3) kritik seviyededir. Borç artış hızlarının düşmesi bir mali başarı değil, yüksek faiz ve kredi kanallarının tıkanması sebebiyle yeni borç bulamamalarının (finansal dışlanmanın) zorunlu sonucudur.
3. Operasyonel Performans (Faaliyet Sonu/ Toplam Gider Analizi)
- 2015-2018 Arası (Ortak Batış): Partiden bağımsız, tüm bağlı kuruluşların (CHP: -%32,1, AKP: - %90,8, DEM: %15,9, MHP: -%70,7 genel ortalama) operasyonel olarak çöktüğü, zararına su ve ulaşım hizmeti verildiği "teknik iflas" dönemidir.
- 2018-2023 Arası (Toparlanma): Siyasi el değiştirmelerle tüm partiler tarife politikalarını (zamları) sıkılaştırmış, CHP bağlıları zararı %3'e, AKP ise %6&'ya indirerek sistemi başabaş noktasına taşımıştır.
- 2023-2024 Arası (Enflasyonist İllüzyon ve Gerçek Zararlar): AKP (%212) ve CHP (%176) büyükşehirleri, yüksek enflasyonist gelir artışları ve tasarruf tedbirleriyle yapamadıkları/ erteledikleri yatırımlar (baskılanan giderler) yüzünden bilançoda muazzam suni faaliyet fazlaları açıklamışlardır. DEM bağlı kuruluşları ise enflasyonist dönemde bile zarar etmeye devam eden tek grup (-%10) olarak operasyonel verimsizlikte negatif ayrışmıştır.
4. Yatırım Vizyonu (Kimin Parası Şehre Yatıyor?)
Yatırım Şampiyonu (CHP Grubu): 2024'te kriz ve tasarruf tedbirlerine rağmen büyükşehir bütçesinin %38,7'sini (154,5 Milyar TL), bağlı kuruluş bütçesinin ise %32,1&'ini (64,9 Milyar TL) doğrudan fiziksel altyapı yatırımlarına harcayarak kaynakları sahaya yansıtmışlardır.
- Yatırım Felci (AKP Grubu): 2023' ten 2024&'e geçerken AKP Büyükşehir yatırımları nominal olarak sadece %0,3, bağlı kuruluş yatırımları ise %4,5 artmıştır. Yüksek enflasyon ortamında bu oranlar AKP belediyelerinde yatırımların reel olarak tamamen durduğunu akademik olarak kanıtlar. Paranın tamamı cari giderlere (personel vb.) gitmektedir.
- Yatırımsız Borçlanma (DEM Grubu): 9 yıllık makroda borçları 19,5 kat büyürken, yatırımları sadece 9,2 kat büyümüştür. Kaynaklar kalıcı kentsel yatırımlara dönüşmemiştir.
SON SÖZ (ÖZET TEŞHİS)
Veriler bize net bir şekilde gösteriyor ki; Türkiye yerel yönetim maliyesinde "Bilanço Makyajı Devasa seviyede olup, Sahada Yatırım Sıkışıklığı Akut" durumdadır.
- CHP, dev bütçesiyle borçlanarak da olsa yatırımları sürdüren 'Agresif Motor' rolündedir.
- AKP, kredi tıkanıklığı ve yüksek maliyetler kıskacında yatırımları durdurmuş, günü kurtarmaya çalışan * ''Savunmacı Yapı' *.
- DEM, operasyonel zararlardan ve kayyum süreçlerinin getirdiği finansal dengesizliklerden çıkamamış *'Kırılgan Model'' *.
- MHP/YRP ise altyapı yatırımı yaptıkça borç yükü gelirini aşan ve devir şoklarıyla sarsılan
''Kaldıraç Mağduru'' konumundadır.
BB VE BAĞLILARIN PARTİLERE GÖRE BORÇ- GELİR- GİDER- DÖNEM SONU- NETDEĞER SONUÇLARI YORUMU -1. BÖLÜM-