Azerbaycan'da okullardaki başörtüsü tartışmasını ve Türkiye'den yükselen tepkileri izlerken, en temel ayrımın gözden kaçtığını düşünüyorum. Yetişkin bir kadının kendi iradesiyle başörtüsü takması ile bir kız çocuğunun, dünyayı henüz tanımadan, ailesinin ya da çevresinin beklentisiyle örtünmesi aynı şey değildir. Birincisi bir tercihtir. İkincisi için sormamız gereken soru ise şudur: Bu çocuğa gerçekten seçme hakkı tanındı mı? Başörtüsü takan her çocuğun zorlandığını söylemiyorum. Bu tartışmaya dinden değil, çocuktan bakmamız gerektiğini söylüyorum. Çünkü mesele bir kumaş parçasından çok daha büyük: çocukların düşünme özgürlüğü, gelişme hakkı ve kendi hayatları hakkında karar verebilecek bireyler olarak büyümeleri. Yıllardır savunduğum cümleyi tekrar edeyim: Çocukların dini olmaz. Çocukların merakı olur. Oyuncakları, hayalleri, arkadaşları olur. Koşar, düşer, kalkar, yeniden dener. Paylaşmayı da paylaşmamayı da, hata yapmayı da hatasının sonucunu görmeyi de yaşayarak öğrenir. Çocuk dünyaya hazır doğrularla gelmez; her şeyden önce öğrenen bir varlıktır. Elbette aile çocuğuna değer öğretecek: dürüstlük, adalet, sevgi, paylaşmak, başkasının hakkına saygı. Ama şu ayrım hayati: Çocuğa yalan söylememeyi öğretmek başka, yalan söylerse Tanrı'nın onu cezalandıracağı korkusunu yerleştirmek başka. Başkasının hakkını yememeyi öğretmek başka, bunu yalnızca günah olduğu için yapmamasını istemek başka. Çocuk doğruyu, cezadan korktuğu ya da ödül beklediği için değil, neden doğru olduğunu anladığı için seçmeli. Yalanın güveni yıktığını, karşısındakinin de kendisi kadar değerli olduğunu kavradığı için. Kant'ın ahlak anlayışı da buna dayanır: Ahlaki eylemin değeri dışarıdan gelen emre itaatten değil, insanın aklıyla kavradığı ödevden gelir. Davranışları korkuyla yönetilen çocuk kurala uymayı öğrenir, kuralın neden var olduğunu sormayı değil. Ahlaklı olmak hiçbir dinin tekelinde değildir. O halde eğitimin temel sorusu şu: İtaat eden çocuklar mı yetiştirmek istiyoruz, düşünen çocuklar mı? Rousseau'nun Émile'de hatırlattığı gibi çocuk, yetişkinin küçük bir kopyası değildir. Ona yetişkinlerin bütün kesinliklerini erkenden yüklemek, kendi gelişim sürecini elinden almaktır. Neden çocuklarla küçük yaştan felsefe konuşmuyoruz? Adalet nedir? İnsan neden inanır? Herkes aynı şeye inanmak zorunda mı? Farklı düşünen biri kötü insan mıdır? Çocuklar bu soruları çoğu zaman yetişkinlerden daha cesurca sorar. Yaratılışı merak eden bir çocuğa bilimin ne dediğini, farklı dinlerin ne anlattığını, filozofların ne düşündüğünü gösterebilir, sonra kendi sorusuna alan açabiliriz. Amaç cevabı vermek değil, cevaba nasıl ulaşılacağını öğretmektir. Aileler çocuklarına kendi inançlarını anlatabilir. Ama anlatmakla dayatmak, rehberlik etmekle zorlamak arasında uçurum vardır. Soru sormanın yasaklandığı, farklı inançları öğrenmenin engellendiği, kurala uymayanın korkutulup cezalandırıldığı bir ortamda özgür öğrenmeden söz edilemez. Din gerekçesiyle uygulanan sistematik baskı, tehdit ve aşağılama çocuğun ruhsal gelişimine zarar verir ve istismar boyutuna varabilir. Bunu konuşmaktan kaçınmamalıyız. BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 14. maddesi çocuğun düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü tanır; anne babanın rehberliğini ise çocuğun gelişen kapasitesine uygun olmakla sınırlar. Yani çocuk, ailesinin inancını sürdürmekle yükümlü bir emanet değil, bağımsız bir hak sahibidir. Azerbaycan'daki tartışma da bu yüzden bir kıyafet meselesine indirgenemez. Bir yanda inancını çocuğuna yansıtmak isteyen aileler, öbür yanda okulun laik düzenini korumak isteyen bir eğitim anlayışı var. Ama merkezde çocuğun kendisi olmalı: Ne düşünüyor, ne istiyor, baskı görüyor mu, eğitim hakkı nasıl korunacak? Çocuğu dini baskıdan korumak ne kadar önemliyse, okuldan koparmamak da o kadar önemlidir. Yetişkin bir kadının başörtüsü tercihine saygı duymakla bir kız çocuğunun örtünmeye zorlanmasına karşı çıkmak arasında çelişki yoktur. İkisinin temeli aynıdır: İnsan kendi bedeni, düşüncesi ve inancı üzerinde söz sahibi olmalıdır. Yetişkinin tercihini başkası belirlememeli; çocuğun gelecekteki tercihini de kimse onun adına kesinleştirmemeli. Çocuk ailesini, ülkesini, kültürünü seçmez. Bunlar başlangıç koşullarıdır. Ama nasıl bir insan olacağını, hangi inancı benimseyeceğini ya da hiçbirini benimsemeyeceğini seçme hakkı onundur. Doğumla atfedilen dini kimlik, ömür boyu değiştirilemez bir zorunluluğa dönüşmemelidir. Eğitim, insana hayatının anlamını söylemek değil; o anlamı kendisinin keşfedebileceği bilgiyi, deneyimi ve özgürlüğü kazandırmaktır. Bırakalım çocuklar oynasın, koşsun, merak etsin. Yanlış yapsın, yeniden denesin. Farklı insanları, düşünceleri, inançları tanısın. Çocukların dini olmaz. Çocukların çocuklukları olur. Ve bugün kendimize sormamız gereken soru şu: Çocuklarımıza neye inanacaklarını mı öğretiyoruz, yoksa buna kendileri karar verebilecek kadar özgür düşünmeyi mi?